27. ágúst - 24. október 2010  

Að elta fólk og drekka mjólk

Sýning á verkum íslenskrar listamanna af ólíkum kynslóðum sem notað hafa húmor á einn eða annan hátt. Í verkunum má greina ýmist hárfína kímni, vitsmunalegt háð, satíru eða rökleysu. “Grunntónn tilverunnar er meinlaust grín” sagði Þorbergur Þórðarson í bók sinni Bréfi til Láru og taldi það til náðargáfu að geta séð alvarlega hluti í broslegu ljósi. Húmor er flókið, menningar- og félagslega hlaðið fyrirbrigði sem erfitt er að skilgreina því hann liggur ekki alltaf á yfirborðinu heldur grefur sig dýpra í meiningu sinni. Sýningarstjóri er Kristín Dagmar Jóhannesdóttir.

Í tengslum við sýninguna verða málþing og fyrirlestrar um húmor í samstarfi við Þjóðfræðistofu á Ströndum. Á meðal sýnenda eru Ásta Ólafsdóttir, Darri Lorenzen, Erling T.V. Klingenberg, Eva Ísleifsdóttir, Geirþrúður Finnbogadóttir Hjörvar, Gjörningaklúbburinn,  Hallgrímur Helgason, Ilmur Stefánsdóttir, Sara Björnsdóttir, Sigurður Guðmundsson, Sigtryggur Berg Sigmarsson, Snorri Ásmundsson, Unndór Egill Jónsson, Magnús Pálsson, Steingrímur Eyfjörð, Egill Sæbjörnson, Ásmundur Ásmundsson, Stefán Jónsson og Þórður Ben Sveinsson.

 

Texti frá sýningastjóra


Að elta fólk og drekka mjólk

Sá leyndardómsfulli eiginleiki sem við köllum kímnigáfu verður ekki skilgreindur að fullu. En eðli kímninnar kemur róti á upplifun sem kemur okkur að óvörum. Kveikir upp verkun í huga okkar, rennur eftir taugabrautum sem stýra hvötum okkar og geðhrifum. Ef hún orkar á móttakandann og fær eðlilega útrás hleypir hún af stað ósjálfráðum líkamlegum viðbrögum og við komum jafnvel sjálfum okkur á óvart við hljóman okkar eigin hláturs, ef vel tekst til.


Á sýningunni Að elta fólk og drekka mjólk hafa verið dregin saman verk íslenskra listamanna af ólíkum kynslóðum sem með framsetningu eða tungutaki skekkja hið venjubundna og kalla þar með fram virkni fyrirbærisins húmor. Ítrekað hefur húmor verið notaður í alþjóðlegri samtímalist og finna má í verkum ólíkra listamanna ýmis tilbrigði húmors, hvort sem um er að ræða hárfína kímni, vitsmunalegt háð, satíru eða merkingarleysu. Húmor er bæði afstætt og menningarlega hlaðið fyrirbrigði sem skýtur sér undan öllum tilraunum til frekari skilgreiningar. Þótt að fyrirbærið sé sammannlegt og einkenni okkur sem tegund innan dýraríkisins er það svo einstaklingsbundið að ekki er með nokkru móti hægt að ná föstu taki á því. Því getur reynst lítilsvert að leggja upp með það sem markmið að ætla sér að skilja húmor eða útskýra hann, því þá á hann það til að útjaskast eða jafnvel þurrkast upp. Húmor er fagurfræðilegt hugtak, því skopskyn byggir á mannlegri skapgerð og persónulegum smekk sem stýrist fyrst og fremst af reynslu einstaklingsins, tilfinningalegum viðhorfum hans og félagslegri stöðu. Er sýningunni því ekki ætlað að vera tæmandi úttekt á þemanu í íslensku samhengi heldur að draga fram einkenni innan þess.


Titill sýningarinnar vísar í verk Sigurðar Guðmundssonar, Ljóð (Að elta fólk og drekka mjólk) frá árinu 1972 en í því, og einnig í verkinu Ljóð, hestur og lestur frá sama ári, er að finna leik að orðum og birtingarmynd bókstaflegrar merkingar þeirra. Í textaverkinu Skúlptúr eftir Sigurð færist framkvæmdin yfir á ímyndunarafl áhorfandans með orðunum „... þeir taka í nefið, þeir taka í nefið og svo snúa þeir sér í hring“. Einfaldleiki í ljóðrænu verkanna kallar fram barnslega kímni. Verkin eru frá upphafi þess tímabils í ferli listamannsins þegar hann setti ítrekað upp slíkar sviðsetningar í ljósmyndaverkum sínum Situations. Verk hans rjúfa sýn okkar á tilveruna og víkka sjónarhorn okkar á það sem við áður töldum fastmótað.


Magnús Pálsson og Steingrímur Eyfjörð hafa báðir unnið út frá íslenskum sagnaarfi í verkum sínum. Steingrímur notar ólíkar útfærslur sem draga upphafnar sögur á hversdagslegra plan. Aðferðir hans kunna að virðast torræðar því listamaðurinn velur sér upp persónuleg kerfisbundin ferli í útfærslu viðfangsefnisins hverju sinni, eins og sjá má í verkinu Völsungasaga (1987). Verk Magnúsar Ljóshirsla (1977), vísar aftur á móti í skopsögu sem við flest þekkjum, og er eins konar minnisvarði um þá Bakkabræður Gísla, Eirík og Helga. Verk Þórðar Ben Sveinssonar Góðan daginn frá árinu 1969 stendur nærri anda flúxus-hreyfingarinnar, enda var Þórður ásamt þeim Magnúsi og Sigurði af þeirri kynslóð listamanna á Íslandi sem kennd er við SÚM-hópinn. Framúrstefnulegir myndlistarmenn á áttunda áratugnum beittu húmor í verkum sínum rétt eins og myndlistarmenn í eldri andstefnuhreyfingum, til dæmis súrrealistarnir og Dada eftir fyrri heimstyrjöld. Þannig hefur húmor hentað sem tæki til að draga í efa þau gildi sem uppi eru á hverjum tíma í samfélaginu eða innan listheimsins.


Meðvitað og ómeðvitað hafa myndlistarmenn nýtt sér eiginleika húmors til að fjalla um flókna félagslega og pólitíska þætti eða til heimspekilegra vangaveltna. „Grunntónn tilverunnar er meinlaust grín,“ sagði Þórbergur Þórðarson í Bréfi til Láru og taldi það til náðargáfu að geta séð alvarlega hluti í broslegu ljósi. Með aðdráttarafli húmorsins tekst listamönnum að stjaka við hugsanaferli áhorfandans og hrista upp í fyrirfram mótuðum hugmyndum um viðfangsefnið hverju sinni. Slíkar aðferðir standa okkur vissulega nærri í íslensku samfélagi árið 2010 eftir að Besti flokkurinn vann borgarstjórnarkosningarnar fyrr á árinu og sneri pólitísku landslagi á hvolf með satíru sinni. Í gjörningum Snorra Ásmundssonar hefur listamaðurinn kastað sjálfum sér fram á vígvöll íslenskrar pólitíkur, bæði í borgarstjórnarkosningunum árið 2002, með stofnun stjórnmálaflokksins Vinstri Hægri Snú og með forsetaframboði sínu árið 2004, með aðferðum sem ekki eru ólíkar þeim sem Jón Gnarr notaði í upphafi síns framboðs.


Í myndbandsverki Gjörningaklúbbsins Dynasty (2007) má sjá skemmtilega vinkil í   umræðunni um hnattræna hlýnun. Verkið var gert í tilefni sýningarinnar Envisioning Change sem sett var upp á umhverfisdegi Sameinuðu þjóðanna árið 2007. Einnig má finna skírskotanir til náttúru og orkunýtingar í ljósmyndaverki Unndórs Egils Jónssonar 7000W (2007). Verkið var upphaflega lifandi viðburður í fangelsi í Noregi og fjallar um frelsi, fangelsun og þrá ímyndunaraflsins til að hagræða aðstæðum. Í verki Ástu Ólafsdóttur Þuríður formaður (1998) er að finna kynjapólitíska afstöðu. Þar sjáum við Maó formann bera merki kvenskörungsins Þuríðar Einarsdóttur (1777–1863), sem þekktust er fyrir formennsku sína á vertíðum, og dregur listamaðurinn þar með í efa rétt Formannsins til titils síns. Því hvort þeirra var í raun merkari maður?

Húmor liggur ekki alltaf á yfirborðinu eins og sjá má í verkum Ásmundar Ásmundssonar en hann hyggst opinbera nýtt útilistaverk með formlegri athöfn við opnun sýningarinnar. Ásmundur er kunnur fyrir kankvísa en um leið beitta gagnrýni á samfélagið í verkum sínum, skrifum og tækifærisræðum. Í verkum hans hljómar oft á tíðum kaldhæðinn tónn en um leið er rýnt í hugmyndafræðilega og stofnanalega umgjörð menningar og leiddir saman ólíkir pólar hámenningar og lágmenningar, það sem þykir smekklegt og smekklaust. Útkoman getur komið okkur fyrir sjónir sem helber mistök og grín á okkar kostnað. Með því að ganga skrefi of langt í ærslagangi sínum tekst honum að „hrista rækilega upp í smáborgaranum sem býr í okkur öllum“, líkt og hann sagði í einni af ræðum sínum, því stundum er róttækt niðurrif eina leiðin upp á við.

Merkingarleysa er eitt af afbrigðum húmors en þó ekki í hinni bókstaflegu merkingu orðsins, heldur þau brögð sem beitt er til að teygja og snúa á rökhyggju okkar og skilning á tilverunni. Merkingarleysa inniheldur húmor í fáránleikanum eins og sjá má í verkum Ilmar Stefánsdóttur. Ilmur hefur gert sér leik úr rökvillunni og gefið hversdagslegum gripum nýtt hlutverk í verkum sínum, sem að undanförnu hafa fundið sér tilgang innan leikhússins. Í verki Egils Sæbjörnssonar Strokleður og reglustika (2010) hefur leikurinn tekið á sig öllu ævintýralegri blæ og allri rökhugsun um hegðun og eðli hlutanna verið kastað á glæ. Þetta er einnig reyndin í landslagsverki Stefáns Jónssonar en í einfaldri útfærslu hans á eftirmynd hinnar raunverulegu víðáttu myndast samkvæmt niðurstöðum rökhugsunar skekkja milli hlutfalla frá sjónarhóli áhorfandans.

Sjálfsmynd listamannsins og dulúðin sem umvefur hlutverk hans og stöðu er listamönnum hugleikið umfjöllunarefni. Erling T.V. Klingenberg hefur nýtt sjálfan sig sem efnivið í verkum sínum, oft á óþægilega upphafinn hátt. En sjálfhverfan snýst yfir í háð eins og sjá má í verkinu My Mind Makes Money (2005). Í ljósmyndaverki Söru Björnsdóttur Ég vildi að ég væri heimsfrægur listamaður (2004) er að finna einlægan sannleika en um leið kaldranalega hæðni. Að sama skapi má sjá leik með staðalmyndir í verkum Evu Ísleifsdóttur sem stillir sjálfri sér upp í gervi Maríu meyjar og ýtir á leikrænan en um leið klisjukenndan hátt undir mystík og tvíræðni. Sigtryggur Berg Sigmarsson er þekktur fyrir stutta en hnitmiðaða gjörninga sem sýna manneskjuna, kvíða hennar, ótta og angist á spaugilegan hátt með öfgakenndum viðbrögðum. Hallgrímur Helgason notar beittan húmor bæði í myndlistarverkum sínum og skrifum. Í myndaseríum sínum um Grim, einskonar hliðarsjálf listamannsins, gerir hann óspart grín að sjálfum sér og öðrum, að því mannlega í okkur öllum. Kjörnar aðstæður fá á sig þunglyndislegan blæ en við lítt eftirsóknarverðar aðstæður spyr Grim, án þess að stökkva bros á vör: „Hvernig hefur þú það?“

Í verkum samtímalistamanna liggur það oft í höndum áhorfenda að skynja verkin án hefðbundinna fagurfræðilegra gilda. Darri Lorenzen hefur glímt við hugmyndina um þátttöku og upplifun áhorfandans í sýningarrýminu, sem oft snúast einmitt um það að finna verkið í rýminu. Eins má segja að í gjörningi Geirþrúðar Finnbogadóttur Hjörvar The Obvious, sem einungis er fluttur við opnun sýningarinnar sé okkur ætlað að koma auga á hið augljósa sem þó liggur ekki í augum uppi. En húmor getur á sama hátt læðst aftan að okkur. Jafnvel laumast undan okkur ef við grípum hann ekki á lofti.

Eftir situr sætur keimur eða jafnvel ódaunn. Skopskynið getur einmitt verið lykillinn að því hvernig borið er skynbragð á það sem fyrir augun ber.

Kristín Dagmar Jóhannesdóttir,
sýningarstjóri