28. ágúst - 01. nóvember 2009  

Lífróður - Föðurland vort hálft er hafið

Á sýningunni verða verk eftir tæplega þrjátíu listamenn sem fengist hafa við hafið í list sinni. Verkin er fjölbreytt og fást við hafið frá ýmsum sjónarhornum, bæði sem náttúrufyrirbæri og lífæð sem gefur líf og tekur líf og kalla þannig á hugleiðingar um félagsleg og pólitísk viðfangsefni sem tengjast hafinu. Hér er á ferðinni áhugaverður hópur listamanna á ýmsum aldri en mörg verkanna eru ný en önnur frá síðustu tíu árum. Sýningarstjórar eru þau Dorothée Kirch og Markús Þór Andrésson.
 
Yfirskrift sýningarinnar vísar beint til sjómennsku og hafs en fyrst og fremst til ákveðinnar venju í orðræðu samfélagsins. Gripið er til myndlíkinga úr sjómannamáli þegar eitthvað bjátar á og aðstæður verða óvæntar og illskiljanlegar. Þetta var áberandi í hruni íslensks efnahagslífs síðastliðið haust en þá gripu menn til myndlíkinga tengdum hafinu og lýstu stöðu þjóðmála með vísan í sjóinn og sjómannamál. Veruleikinn eins og hann var fyrir hrun var horfinn og orðræða efnahagslífsins sem menn litu á sem sjálfsagða átti ekki lengur við. Leitað var aftur til þess tíma þegar sjálfsmynd þjóðarinnar var nátengd hafinu. Í þessu felst viss ótti við að horfast í augu við raunveruleikann og um leið tilhneiging til þess að höfða til sameiningar þjóðarinnar, nota tungutak sem allir skilja og tengir okkur öll. Hvernig birtist okkur raunveruleiki hafsins nú á tímum? Hvernig notum við hafið til að endurspegla okkar innri veruleika?

Sýningarstjórarnir þau, Dorothée Kirch og Markús Þór Andrésson, hafa undanfarið varkið athygli fyrir áhugaverð verkefni, nú síðast á vegum Listahátíðar í fjórum vitum í fjórum landshornum og framlag Íslands til Feneyjatvíæringsins.

Eftirtaldir listamenn eiga verk á sýningunni:
Ásdís Sif Gunnarsdóttir, Ásmundur Ásmundsson, Birgir Andrésson, Elías Hjörleifsson og Ólafur Elíasson, Erla S. Haraldsdóttir, Finnur Arnar Arnarson, Gjörningaklúbburinn, Guðjón Ketilsson, Gylfi Ægisson, Helgi Þorgils Friðjónsson, Hrafnkell Sigurðsson, Hreinn Friðfinnsson,
Hulda Hákon, Hlynur Hallsson, Ívar Valgarðsson, Kristinn E. Hrafnsson, Kristján Guðmundsson, Margrét H. Blöndal, Magnús Sigurðarson, Libia Castro & Ólafur Ólafsson, Ólafur Sveinn Gíslason, Ósk Vilhjálmsdóttir, Ragnar Kjartansson, Ragna Róbertsdóttir, Sigtryggur Bjarni Baldvinsson, Unnar Örn Auðarson

Hafnarborg er í samstarfi við Þjóðfræðistofu og Kvikmyndasafn Íslands um viðburði í tengslum við sýninguna. Sjá dagskrá hér

Frá sýningarstjórum
Undanfarið ár hefur vakið athygli hversu miklu nær hafið virðist standa þjóðinni en fyrri ár. Rætt er um hafið á vettvangi stjórnmála og í fjölmiðlum, það blandast inn í málfar fólks, umræður manna á meðal, leikur hlutverk uppi á leiksviði og í frístundum fólks, svo nokkur dæmi séu tekin. Sú var tíð að fátt var rætt um annað en „auðlindina“ sem skipti sköpum í fjárhagslegri afkomu þjóðarinnar á síðari hluta tuttugustu aldar. Það breyttist eins og vitað er eftir því sem atvinnuvegir urðu fjölbreyttari og Íslendingar leiddu hugann frá sjónum. Þegar snögglega urðu breytingar á högum þjóðarinnar fyrir ári var eins og spólað væri til baka og gripið í það kunnuglega haldreipi sem hafið hefur löngum verið. Það er tímabært að skoða hvaða merkingu það hefur fyrir þjóðina nú á dögum. 

Myndlistarmenn bregðast í verkum sínum leynt og ljóst við nánasta umhverfi og hefur hafið verið íslenskum listamönnum hugleikið alla tíð. Hér hafa verið valin saman verk sem flest eru frá síðasta áratug, auk þess sem nokkur eru gerð sérstaklega að þessu tilefni. Þau endurspegla þá hugarfarsbreytingu sem orðið hefur, þann ytri raunveruleika sem felst í náttúrufyrirbærinu sjálfu, í hafinu sem auðlind og ekki síður sem táknmynd fyrir einhvers konar innri veruleika manneskjunnar.

Heiti sýningarinnar, Lífróður, vísar orðrétt til hafs og sjómennsku en nú á tímum er hugtakið fyrst og fremst notað í yfirfærðri merkingu í daglegu máli. Í því felst örvænting en líka von. Í þeirri orðræðu sem fylgdi afleiðingum bankahrunsins á liðnu hausti og kreppuástandinu sem síðan skapaðist hafa Íslendingar endurvakið gamalkunna sjálfsmynd um einangraða eyjarskeggja norður í hafi. Í eftirminnilegu októberávarpi til þjóðarinnar sagði forsætisráðherra m.a. í upphafsorðum sínum: „Stórir og stöndugir bankar beggja vegna Atlantshafsins hafa orðið kreppunni að bráð og ríkisstjórnir í mörgum löndum róa nú lífróður til að bjarga því sem bjargað verður heima fyrir.“ Hann lét ótal fleiri myndlíkingar tengdar náttúruhamförum, sjávarháska og sjómennsku fylgja sem bergmáluðu í samfélagsumræðunni í kjölfarið. Þjóðarskútan beið skipbrot! Er hafið umhverfis landið þjóðinni raunverulegra heldur en hinn margslungni fjármálaheimur sem sigldi okkur í strand?

Á sama tíma hefur smitast manna á milli áhugi á reglulegri iðkun sjósunds sem aldrei fyrr, tekist er á um hvort nýta eigi sjávarspendýr eða njóta þeirra og væntingar vakna um að á hafsbotni leynist ónýttar olíuauðlindir. Nýting nýrra fiskistofna, sæstrengur, strandsiglingar og Eimskip Ísland ehf - allt hefur þetta ómað í eyrum okkar ásamt stærsta málefninu sem snýr að hafinu; hugsanlegri umsókn Íslendinga í Evrópusambandið og hvaða breytingar það kunni að hafa í för með sér fyrir sjávarútveginn. Þessi umræða sem hefur blossað upp undanfarið ár kallar fram spurningar um að hvaða leyti hafið endurspegli gömul gildi þjóðarinnar og hvort þar leynist ef til vill einhver ný? „Föðurland vort hálft er hafið“, segir vísuorð í sálmi Jóns Magnússonar í sálmabókinni. Lengst af hefur sjórinn verið þjóðinni farartálmi en einnig matarkista og sett mark sitt á lífið í landinu. Gullöld sjómennskunnar er þó liðin undir lok og hafið lítil fyrirstaða til ferðalaga, tengslin við hafið hafa rofnað - eða hvað? Þegar að er gáð sjáum við birtingarmyndir þess ótúlega víða enn í dag, í ræðu og riti en ekki síður myndmáli samtímans.
Dorothée Kirch og Markús Þór Andrésson

Sýningin Lífróður nýtur stuðnings Hafnarfjarðarhafnar sem nú fagnar 100 ára afmæli sínu og minnir um leið á sögu bæjarins sem útgerðarbæjar.